Yetkinlikler: Eşik ve Ayırt Edici Başarı Farkı

İş hayatında başarıyı sistematik ve sürdürülebilir biçimde yönetmek isteyen İnsan Kaynakları (İK) profesyonelleri için yetkinlikler, bireysel performansı öngörmede merkezi bir role sahiptir. Bir yetkinlik; bireyin bir işte sergilediği etkili ve/veya üstün performansla nedensel olarak ilişkili olan temel bir özelliktir. Bu nedenle yetkinliklerin, bir kişinin işi iyi mi yoksa yetersiz mi yapacağını gerçekten tahmin edebilen, yani kriter referanslı olması zorunludur. Yetkinlikler, öngördükleri iş performansı düzeyine göre iki ana gruba ayrılır: Eşik Yetkinlikler ve Ayırt Edici Yetkinlikler. Bu ayrım, bir işi kabul edilebilir seviyede yapan çalışanlarla, o işte gerçek fark yaratan “süperstarları” ayırt etmenin temel anahtarıdır.

Eşik yetkinlikler, bir işte asgari düzeyde etkili olabilmek için herkesin sahip olması gereken temel özelliklerdir. Genellikle temel bilgi ve becerilerden oluşurlar. Bu yetkinlikler mevcut değilse, çalışanın işi kabul edilebilir düzeyde yerine getirmesi mümkün değildir. Bu nedenle eşik yetkinlikler, “etkili performans” olarak adlandırılan ve bir çalışanın minimum kabul edilebilir performans seviyesini temsil eden alt sınırı tanımlar. Eşik Yetkinliklere Örnekler:

• • Okuma ve yazma gibi temel beceriler
  • Bir satış görevlisi için ürün bilgisi ya da fatura düzenleme yeteneği
  • Zekâ düzeyi: Belirli bir minimum seviyenin üzerine çıkıldığında, zekâ artık performansı ayırt eden bir faktör olmaktan çıkar ve eşik değişkenine dönüşür

Bu yetkinlikler, işi yapabilmek için zorunludur; ancak üstün performansı açıklamazlar. Başka bir deyişle, eşik yetkinlikler sizi oyuna sokar, fakat oyunu kazanmanızı sağlamaz.

Ayırt edici yetkinlikler, bir işte üstün performans gösterenleri, ortalama performans gösterenlerden ayıran temel özelliklerdir. Üstün performans, istatistiksel olarak, belirli bir çalışma ortamında her 10 kişiden en iyi 1’inin ulaştığı performans seviyesini ifade eder. Bu yetkinlikler, süperstarların sahip olduğu; performans sonuçlarına doğrudan etki eden, derin ve kalıcı kişilik özellikleridir. Örneğin Başarı Odaklılık, üstün performans gösteren bir satış profesyonelini, yalnızca hedefleri tutturmakla yetinen ortalama bir satış çalışanından ayıran kritik bir ayırt edici yetkinliktir. Kapsamlı yetkinlik araştırmaları, orta ve üst düzey pozisyonlara yönelik yüzlerce çalışmada, üstün performansı en sık ayırt eden sınırlı sayıda (yaklaşık 20–25) temel yetkinliğin tekrar tekrar ortaya çıktığını göstermektedir. Bu bulgular, pratikte kullanılan ortak bir yetkinlik sözlüğünün oluşmasını sağlamıştır.

Yetkinlikleri eşik ve ayırt edici olarak ayırmak, İK süreçlerinin etkinliği açısından kritik bir fark yaratır. İşe alım, eğitim ve performans yönetimi uygulamaları; üstün performans gösterenlerin özelliklerini bir “referans model” olarak almadığı sürece, kurumlar farkında olmadan ortalama performansı yeniden üretir.

İK planlamasında temel hedef; her kritik yetkinlik için asgari (eşik) ve üstün (ayırt edici) düzeyleri net biçimde tanımlamaktır. Aksi halde, performansı gerçekten öngörmeyen özelliklere göre seçim yapmak veya eğitim yatırımı yapmak kaçınılmaz hale gelir.

Yanlış seçim riskine bir örnek:

• • Yetkinlik çalışması yapılmadığında, kuruluşlar gereğinden yüksek bilgi veya eğitim düzeyine sahip adayları tercih edebilir.
  • Oysa profesyonel ve üst düzey yönetsel pozisyonlarda, adayların büyük çoğunluğu zaten yüksek zekâya ve güçlü teknik altyapıya sahiptir. Bu noktada fark yaratan; teknik bilgi değil, motivasyon, kişilerarası etki ve politik beceriler gibi ayırt edici yetkinliklerdir.

Yetkinlik modelleri, bir pozisyon için gerekli olan asgari yeterliliği güvence altına alırken; aynı zamanda en yüksek potansiyeli yakalamak için hangi derin davranışsal özelliklerin aranması gerektiğini netleştirir. Bu sayede İK uygulamaları, ölçülmesi kolay olan değil, başarıyı gerçekten getiren davranışlara odaklanır.

Bir iş ilanında yer alan eşik yetkinlikler, başvuracak herkesin karşılaması gereken minimum koşullardır. Mülakatlarda ve gelişim programlarında asıl aranması gereken ise, işi tutkuyla ve fark yaratarak yapmayı mümkün kılan ayırt edici yetkinliklerdir. Eşik yetkinlikler sizi başlangıç çizgisine taşır; ayırt edici yetkinlikler ise yarışı kazanmanızı sağlar.

Bu makale, editör ekibimizin gözetiminde yapay zeka desteğiyle hazırlanmıştır.

Kaynakça

• • Boyatzis, R. E. (1982). The Competent Manager: A Model for Effective Performance. John Wiley & Sons.
  • McClelland, D. C. (1973). Testing for Competence Rather Than for “Intelligence”. American Psychologist, 28(1), 1-14.
  • Spencer, L. M., & Spencer, S. M. (1993). Competence at Work: Models for Superior Performance. John Wiley & Sons.
  • Ulrich, D., & Brockbank, W. (2005). The HR Value Proposition. Harvard Business School Press.
  • Roe, R. A. (2014). Handbook of Competence and Motivation: Theory and Application. The Guilford Press.